WHO: شش اقدام اقلیمی می‌تواند مرگ‌ومیر را کاهش دهد

سازمان جهانی بهداشت در گزارش و اطلاعیه‌ای که ۴ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، اعلام کرد گسترش جهانی شش اقدام در پیوند میان اقلیم و سلامت می‌تواند به‌طور میانگین سالانه از حدود ۱٫۶ میلیون مرگ پیشگیری کند. این رقم، مشاهده مستقیمِ اثر یک برنامه در جهان واقعی نیست؛ برآوردی مدل‌سازی‌شده برای دوره‌های بلندمدت است و تحقق آن به پوشش، کیفیت اجرا، منابع مالی و شرایط هر کشور بستگی دارد.

اقدام‌های بررسی‌شده از هشدار زودهنگام گرما تا آب آشامیدنی، بهداشت و انرژی پاک‌تر در خانه را دربر می‌گیرند. پیام اصلی گزارش این است که سیاست‌های اقلیمی فقط موضوع محیط زیست نیستند و می‌توانند بخشی از پیشگیری در سلامت عمومی باشند.

گزارش فنی WHO شش مداخله را در ۱۸۷ کشور ارزیابی کرده و سناریوی گسترش آن‌ها را با سناریوی ادامه وضع موجود مقایسه کرده است. برآورد اصلی، پیشگیری از ۱٫۵۶ میلیون مرگ مورد انتظار در سال و کاهش ۱۶٫۶۷ میلیارد تن معادل دی‌اکسیدکربن در مقیاس جهانی است. سازمان جهانی بهداشت این ارقام را میانگین سالانه در دوره‌های پیش‌بینی‌شده گزارش کرده است، نه نتیجه‌ای که در یک سال یا یک کشور مشخص تضمین شود.

WHO همچنین ارزش اقتصادیِ پیامدهای مورد انتظار را برآورد کرده است. این ارزش‌گذاری شامل کاهش خطر مرگ، برخی پیامدهای بیماری، آثار محیطی و عوامل اقتصادی است؛ بنابراین نباید آن را با درآمد نقدی یا صرفه‌جویی قطعی یک دولت یکسان دانست. در روش گزارش، بخشی از ارزش‌های اقتصادی با معیار «ارزش آماری کاهش خطر مرگ» محاسبه شده‌اند که ابزار رایج تحلیل هزینه ـ فایده است، اما به معنای قیمت‌گذاری بر جان افراد نیست.

• سامانه‌های هشدار گرما و سلامت: ترکیب پیش‌بینی هواشناسی، اطلاع‌رسانی خطر و آمادگی خدمات سلامت برای روزهای بسیار گرم.
• آب آشامیدنی ایمن و تاب‌آور در برابر اقلیم: پایداری دسترسی به آب و کاهش آسیب‌پذیری خدمات در خشکسالی، سیلاب یا رخدادهای شدید آب‌وهوایی.
• خدمات پایه بهداشت محیط و دفع بهداشتی فضولات: کاهش خطر بیماری‌های مرتبط با آب و بهداشت در شرایط اختلال زیرساختی.
• امکانات بهداشت دست: دسترسی پایدار به امکانات شست‌وشوی دست به‌عنوان بخشی از پیشگیری از انتقال برخی عفونت‌ها.
• انرژی پاک‌تر برای پخت‌وپز و گرمایش خانگی: کاهش مواجهه با آلاینده‌های ناشی از سوخت‌های آلاینده در فضای خانه، همراه با کاهش انتشارها.
• سیاست‌های قیمت‌گذاری کارآمد سوخت‌های فسیلی: سیاستی اقتصادی که در گزارش، سهم بزرگی از منافع برآوردشده را دارد؛ اما طراحی آن می‌تواند پیامدهای معیشتی داشته باشد و نیازمند ارزیابی عدالت، حمایت اجتماعی و شرایط هر کشور است.

در مدل WHO، سامانه‌های هشدار گرما از نظر نسبت منفعت به هزینه، یکی از برجسته‌ترین گزینه‌ها بوده‌اند. با این حال، این نتیجه به معنی یکسان بودن اثربخشی همه سامانه‌های هشدار نیست: پیام هشدار باید قابل فهم باشد، به موقع به گروه‌های در معرض خطر برسد و با آمادگی مراکز درمانی، خدمات اجتماعی و مدیریت شهری همراه شود.

برای ایران، این گزارش بیش از آن‌که نسخه‌ای آماده برای سیاست‌گذاری باشد، چارچوبی برای نگاه سلامت‌محور به گرما، کیفیت هوا، آب، بهداشت و تاب‌آوری خدمات عمومی ارائه می‌کند. انتخاب اولویت‌ها، هزینه‌ها و شیوه اجرا باید بر پایه داده‌های داخلی، وضعیت اقلیمی و زیرساختی هر استان، و ارزیابی نهادهای مسئول در ایران انجام شود.

در سطح عمومی نیز نکته مهم، توجه به اطلاعیه‌های رسمی در رخدادهای گرمای شدید و دنبال‌کردن توصیه‌های مراکز بهداشتی محلی است. افراد سالمند، کودکان، زنان باردار، افراد دارای بیماری‌های قلبی، ریوی یا کلیوی و کسانی که داروهای خاص مصرف می‌کنند ممکن است در گرما آسیب‌پذیرتر باشند؛ اما تصمیم درباره مراقبت یا تغییر درمان باید با پزشک یا داروساز واجدصلاحیت انجام شود.

خود WHO تأکید کرده است که سناریوهای گسترش کامل این اقدامات در برخی موارد بلندپروازانه‌اند. مدل‌سازی بعضی مداخلات، اثر هم‌افزایی میان آن‌ها را به‌طور کامل در نظر نگرفته و برای برخی حوزه‌ها شواهد اثربخشی یا داده‌های هزینه هنوز محدود است. همچنین پیش‌بینی‌های بلندمدت ذاتاً با عدم قطعیت همراه‌اند.

بنابراین، عدد ۱٫۶ میلیون نباید به‌عنوان پیش‌بینی قطعی مرگ‌ومیر آینده یا نتیجه تضمین‌شده یک سیاست تعبیر شود. ارزش خبر در این است که شواهد و برآوردهای موجود را برای اولویت‌بندی سرمایه‌گذاری‌های سلامت عمومی کنار هم می‌گذارد و نشان می‌دهد پیشگیری از آسیب‌های گرما، آب ناسالم، بهداشت ناکافی و آلودگی هوای داخل خانه می‌تواند با سیاست اقلیمی هم‌راستا باشد.