هوای پاک‌تر در فضاهای بسته؛ راهنمای مبتنی بر شواهد برای کاهش انتقال ویروس‌های تنفسی

بخش بزرگی از زمان روزانه در خانه، محل کار، مدرسه، دانشگاه، فروشگاه یا وسایل حمل‌ونقل عمومی می‌گذرد. در فضاهای بسته و شلوغ با جریان هوای ناکافی، ذرات تنفسیِ تولیدشده هنگام صحبت‌کردن، سرفه یا عطسه می‌توانند بیشتر در هوا باقی بمانند. این موضوع به‌ویژه برای ویروس‌های تنفسی اهمیت دارد؛ هرچند احتمال انتقال به عواملی مانند مدت حضور، تعداد افراد، اندازه فضا، نزدیکی افراد و وضعیت بیماری در جامعه نیز وابسته است.

بهبود کیفیت هوای داخل یک اقدام مکمل است، نه جایگزین همه راه‌های پیشگیری. واکسیناسیونِ توصیه‌شده، رعایت بهداشت تنفسی، ماندن در خانه در زمان بیماری و توجه ویژه به افراد در معرض خطر، همچنان بخش‌های مهم پیشگیری هستند. مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا، هوای پاک‌تر را یکی از راهبردهای اصلی برای کاهش خطر بیماری‌های تنفسی معرفی می‌کند.

تهویه یعنی جایگزین‌کردن بخشی از هوای داخل با هوای تازه بیرون یا رساندن هوای پاک‌تر به فضا از راه سامانه‌های مکانیکی. بازکردن پنجره یا در، استفاده درست از هواکش و عملکرد مناسب سامانه تهویه می‌تواند به رقیق‌شدن ذرات معلق در هوا کمک کند؛ البته فقط هنگامی که هوای بیرون از نظر آلودگی و شرایط جوی مناسب باشد.

تصفیه یا فیلتراسیون هوا به عبور هوا از فیلتر برای کاهش ذرات معلق گفته می‌شود. دستگاه تصفیه قابل‌حمل معمولاً برای یک اتاق طراحی شده است و نمی‌تواند هوای همه خانه را به‌طور یکسان پاک کند. سازمان حفاظت محیط‌زیست آمریکا تأکید می‌کند که کنترل منبع آلودگی و تهویه با هوای بیرون، پایه کارند و تصفیه هوا می‌تواند نقش تکمیلی داشته باشد.

سازمان جهانی بهداشت نیز در نقشه راه تهویه داخلی، شناخت و کنترل تهویه ساختمان را راهی برای بهبود کیفیت هوای تنفسی و کاهش خطرهای مرتبط با حضور در فضای بسته می‌داند.

• اگر کیفیت هوای بیرون مناسب است، پنجره‌ها را در زمان حضور مهمان یا تجمع خانوادگی تا حد امکان باز بگذارید؛ حتی بازشدن محدود نیز می‌تواند به گردش هوا کمک کند.
• هنگام آشپزی، استفاده از هواکشِ خروجی که هوا را به بیرون هدایت می‌کند، برای کاهش آلاینده‌های حاصل از پخت‌وپز مفید است.
• در صورت استفاده از سامانه تهویه مرکزی، نگهداری آن و تعویض فیلتر مطابق دستور سازنده اهمیت دارد. هر تغییری در نوع فیلتر باید با توان فنی دستگاه سازگار باشد.
• در اتاقی که افراد بیشتر زمان خود را در آن می‌گذرانند، می‌توان دستگاه تصفیه هوای قابل‌حملِ متناسب با اندازه اتاق را به‌عنوان اقدام مکمل بررسی کرد. هنگام مقایسه دستگاه‌ها، اطلاعات مربوط به اندازه فضای قابل پوشش و نرخ تحویل هوای پاک یا CADR برای ذرات اهمیت دارد.
• از دستگاه‌هایی که عمداً ازن تولید می‌کنند یا درباره تولید مواد شیمیایی در هوای اشغال‌شده ادعاهای مبهم دارند، با احتیاط پرهیز کنید. انتخاب فناوری باید بر پایه اطلاعات ایمنی و عملکرد قابل‌بررسی باشد، نه صرفاً تبلیغات.

در محیط‌های مشترک، تصمیم‌ها بیشتر در اختیار مدیران ساختمان و مسئولان مجموعه است. اطمینان از عملکرد صحیح سامانه تهویه، نگهداری منظم فیلترها، کاهش تراکم در اتاق‌های کوچک در زمان‌های اوج بیماری‌های تنفسی و فراهم‌کردن امکان ورود هوای تازه، از اقدام‌های قابل‌بررسی هستند. راهنمای CDC برای سازمان‌ها هدف‌گذاری «هوای پاک» را با ترکیبی از تهویه، فیلتراسیون و در صورت نیاز تصفیه هوای اتاقی مطرح می‌کند.

دستگاه سنجش دی‌اکسیدکربن می‌تواند در برخی فضاها نشانه‌ای تقریبی از میزان تجمع هوای بازدمی باشد، اما ابزار تشخیص ویروس یا تضمین‌کننده ایمنی نیست. عدد یک دستگاه به‌تنهایی باید در کنار تعداد افراد، فعالیت، طراحی ساختمان و جهت جریان هوا تفسیر شود؛ بنابراین برای تصمیم‌های فنی ساختمان، ارزیابی متخصصان تاسیسات و بهداشت حرفه‌ای ارزشمند است.

منطق تهویه و فیلتراسیون روشن است: هرچه ذرات تنفسی کمتر در هوای مشترک تجمع پیدا کنند، احتمال مواجهه نیز می‌تواند کمتر شود. با این حال، اندازه اثر در دنیای واقعی در همه ساختمان‌ها و برای همه عفونت‌ها یکسان نیست. مرور نظام‌مند منتشرشده در سال ۲۰۲۳، شواهد مطالعات مشاهده‌ای و مداخله‌ای را بررسی کرد و گزارش داد که برای برخی مداخلات، از جمله فیلتراسیون پربازده، نشانه‌هایی از کاهش بروز عفونت دیده شده است؛ اما کیفیت و طراحی مطالعات ناهمگون بود و برای بسیاری از فناوری‌ها شواهد قاطع وجود نداشت.

پس نتیجه کاربردی این است که تهویه و فیلتراسیون را باید بخشی از یک رویکرد چندلایه دانست، نه راه‌حلی که به‌تنهایی خطر را از بین ببرد. شرایط هر فضا، وضعیت آلودگی هوای بیرون، توان سامانه تهویه و نیاز افراد حاضر در آن فضا در انتخاب راهکار مؤثرند.

اگر هوای بیرون آلوده است، بازگذاشتن گسترده پنجره‌ها همیشه بهترین انتخاب نیست. در چنین شرایطی ممکن است بهینه‌سازی تهویه مکانیکی، اطمینان از نصب درست فیلترهای سازگار با دستگاه یا استفاده از تصفیه‌کننده مناسب اتاق، گزینه‌های قابل بررسی باشند. همچنین در ساختمان‌های دارای سامانه مرکزی، تغییر فیلتر یا تنظیمات فنی بدون بررسی سازگاری می‌تواند عملکرد دستگاه را مختل کند.

افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای، سالمندان، کودکان خردسال و کسانی که نقص ایمنی دارند ممکن است در برابر بیماری‌های تنفسی آسیب‌پذیرتر باشند. در خانه‌ها یا محیط‌هایی که چنین افرادی حضور دارند، کاهش ازدحام، بهبود هوا و رعایت سایر اقدام‌های پیشگیرانه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. این توصیه‌ها جایگزین ارزیابی پزشکی یا توصیه فردی پزشک و داروساز نیستند.