آنتی‌بیوتیک‌ها، سرماخوردگی و مقاومت میکروبی؛ چرا مصرف مسئولانه یک موضوع سلامت عمومی است

مقاومت ضدمیکروبی زمانی رخ می‌دهد که میکروب‌ها، از جمله باکتری‌ها، در گذر زمان دیگر به داروهایی که برای مهار یا از بین بردن آن‌ها ساخته شده‌اند پاسخ مناسبی ندهند. در نتیجه، درمان بعضی عفونت‌ها دشوارتر می‌شود و ممکن است خطر طولانی شدن بیماری، عوارض و انتقال عفونت افزایش یابد.

آنتی‌بیوتیک‌ها گروهی از داروها هستند که بر برخی باکتری‌ها اثر می‌گذارند؛ بنابراین در درمان عفونت‌های باکتریایی مشخص می‌توانند بسیار ارزشمند و حتی نجات‌بخش باشند. اما آن‌ها برای ویروس‌ها ساخته نشده‌اند. سرماخوردگی، آنفلوانزا و بسیاری از گلودردها و سرفه‌های حاد منشأ ویروسی دارند و آنتی‌بیوتیک معمولاً روند این بیماری‌ها را کوتاه نمی‌کند.

سازمان جهانی بهداشت گزارش کرده است که حدود یک‌ ششم عفونت‌های باکتریایی تأییدشده در آزمایشگاه در سال ۲۰۲۳ در سطح جهان نسبت به درمان‌های آنتی‌بیوتیکی مقاوم بوده‌اند. این مسئله فقط یک موضوع بیمارستانی نیست؛ پیشگیری از عفونت و استفاده درست از داروها بخشی از پاسخ سلامت عمومی به آن است.

هر بار استفاده از آنتی‌بیوتیک می‌تواند بر باکتری‌های بدن و محیط اثر انتخابی بگذارد: باکتری‌های حساس از بین می‌روند، اما باکتری‌هایی که ویژگی‌های مقاوم‌تری دارند فرصت بیشتری برای باقی ماندن و گسترش پیدا می‌کنند. این فرایند به آن معنا نیست که بدن فرد «به آنتی‌بیوتیک عادت می‌کند»؛ بلکه باکتری‌ها می‌توانند به دارو پاسخ کمتری نشان دهند.

مصرف غیرضروری همچنین بی‌خطر نیست. آنتی‌بیوتیک‌ها ممکن است عوارض ناخواسته، از جمله واکنش‌های حساسیتی یا مشکلات گوارشی، ایجاد کنند و در برخی افراد خطرهای مهم‌تری داشته باشند. انتخاب دارو برای یک بیماری احتمالی، بدون ارزیابی بالینی، می‌تواند تشخیص درست را نیز به تأخیر بیندازد.

به همین دلیل، درخواست آنتی‌بیوتیک صرفاً به دلیل تب، گلودرد، آبریزش بینی یا تغییر رنگ ترشحات راه مطمئنی برای تعیین نیاز به این دارو نیست. این نشانه‌ها به‌تنهایی علت بیماری را مشخص نمی‌کنند و تصمیم بالینی به مجموعه‌ای از اطلاعات، معاینه و در موارد لازم آزمایش وابسته است.

از روی علائم عمومی همیشه نمی‌توان با اطمینان منشأ عفونت را تشخیص داد. برخی بیماری‌ها اغلب ویروسی‌اند، اما در شرایطی محدود ممکن است ارزیابی برای عفونت باکتریایی لازم باشد. به همین علت، تشخیص و تصمیم درباره نیاز به آنتی‌بیوتیک باید با پزشک یا داروساز واجدصلاحیت و بر پایه وضعیت فرد انجام شود.

نکته اصلی برای عموم مردم این است که «شدت ناراحتی» لزوماً به معنای «نیاز به آنتی‌بیوتیک» نیست. بدن در بسیاری از عفونت‌های ویروسی با مراقبت‌های حمایتی و گذشت زمان بهبود پیدا می‌کند، در حالی که آنتی‌بیوتیک بر ویروس اثر درمانی ندارد.

اگر علائم شدید است، رو به بدتر شدن می‌رود، طولانی شده است یا فرد در گروه‌های آسیب‌پذیر مانند سالمندان، نوزادان، افراد باردار یا کسانی با ضعف ایمنی قرار دارد، ارزیابی حرفه‌ای اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. این مقاله جایگزین معاینه، تشخیص یا تصمیم درمانی فردی نیست.

• دارو را با دیگران به اشتراک نگذارید: دارویی که برای یک فرد و یک تشخیص انتخاب شده، لزوماً برای بیماری فرد دیگر مناسب نیست.
• داروهای باقی‌مانده را برای بیماری بعدی نگه ندارید: شباهت ظاهری علائم به معنای یکسان بودن علت بیماری نیست و استفاده خودسرانه می‌تواند ارزیابی مناسب را به تأخیر بیندازد.
• برای دریافت آنتی‌بیوتیک فشار وارد نکنید: پرسیدن درباره علت تجویز نشدن آنتی‌بیوتیک و راه‌های کنترل علائم، گفت‌وگویی سازنده‌تر از اصرار بر دریافت دارو است.
• از عفونت پیشگیری کنید: شستن دست‌ها، رعایت آداب تنفسی، تهویه مناسب فضاهای بسته، واکسیناسیون طبق برنامه‌های رسمی و ایمنی غذا می‌توانند از بخشی از عفونت‌ها و در نتیجه نیاز به دارو بکاهند.

مقاومت میکروبی تنها با رفتار بیماران کنترل نمی‌شود؛ تجویز مسئولانه، دسترسی به تشخیص مناسب، کنترل عفونت در مراکز درمانی، نظارت بر مصرف دارو در انسان و دام و سیاست‌گذاری عمومی نیز نقش دارند. با این حال، انتخاب‌های روزمره خانواده‌ها بخشی از زنجیره پیشگیری است.